CUMHURBAŞKANLIĞI HÜKÛMET SİSTEMİNDE BİR DENGE VE DENETİM MEKANİZMASI OLARAK CUMHURBAŞKANI İLE CUMHURBAŞKANI YARDIMCISI SEÇİMLERİNİN BİRLİKTE YAPILMASI ÖNERİSİ
Bu yazı, “Ferhat Uslu, Türkiye’de Hükûmet Sistemi Tartışmaları ve Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sisteminde Yasama ve Yürütme Organları Arasındaki İlişkiler, Yenilenmiş ve Güncellenmiş 6. Baskı, Yetkin Yayınevi, Ankara, 22/05/2025, ISBN: 978-605-05-2232-7, Sayfa Sayısı: 1.538.” Künye bilgili kitaptan alıntılanmıştır. Atıf yapılacaksa anılan kaynağa atıf yapılması daha uygun olur.
Türk hukukunda ilk kez 6771 sayılı Kanun’la yapılan Anayasa değişiklikleriyle yer verilen Cumhurbaşkanı yardımcılarının sayısıyla ilgili herhangi bir sınırlandırma bulunmamaktadır[1]. Konuyla ilgili takdir yetkisi tamamen Cumhurbaşkanı’ndadır (Any. md. 106/1). Ne var ki, “Cumhurbaşkanı Yardımcıları” başlıklı önceki bölümde de anlatıldığı gibi, Cumhurbaşkanı yardımcıları bazı durumlarda Cumhurbaşkanı’na vekâlet etmekte ve Cumhurbaşkanı’na ait yetkileri kullanabilmektedir. Cumhurbaşkanı yardımcılarının Cumhurbaşkanına vekâlet etmesi Any. md. 106/2 ve 106/3 ile 1 sayılı CBK md. 18’de düzenlenmiştir.
Any. md. 106/2’ye göre, “Cumhurbaşkanlığı makamının herhangi bir nedenle boşalması halinde, kırk beş gün içinde Cumhurbaşkanı seçimi yapılır. Yenisi seçilene kadar Cumhurbaşkanı yardımcısı Cumhurbaşkanlığına vekâlet eder ve Cumhurbaşkanına ait yetkileri kullanır.” Any. md. 106/3’e göre, “Cumhurbaşkanının hastalık ve yurt dışına çıkma gibi sebeplerle geçici olarak görevinden ayrılması hallerinde, Cumhurbaşkanı yardımcısı Cumhurbaşkanına vekâlet eder ve Cumhurbaşkanına ait yetkileri kullanır.” 1 sayılı CBK md. 18’e göre, “(1) Cumhurbaşkanlığı makamının herhangi bir nedenle boşalması halinde, yenisi seçilene kadar en yaşlı Cumhurbaşkanı yardımcısı Cumhurbaşkanlığına vekâlet eder ve Cumhurbaşkanına ait yetkileri kullanır. (2) Cumhurbaşkanı’nın hastalık ve yurtdışına çıkma gibi sebeplerle geçici olarak görevinden ayrılması hallerinde, Cumhurbaşkanı’nın görevlendirdiği yardımcısı Cumhurbaşkanına vekâlet eder ve Cumhurbaşkanına ait yetkileri kullanır.” Any. md. 106/2 ve 106/3 ile 1 sayılı CBK md. 18’de düzenlenmelerden de anlaşılacağı üzere Cumhurbaşkanı yardımcıları bazı durumlarda, tıpkı Cumhurbaşkanı gibi Cumhurbaşkanı’na ait yetkileri kullanabilmektedir.
Kuşkusuz Baumgartner ve Case’in de isabetli olarak ifade ettikleri gibi BHS uygulamalarında Başkan yardımcılığı makamı, Başkanlık makamının herhangi bir nedenle geçici veya sürekli olarak boşaldığı durumlarda Başkana vekâlet etmek üzere oluşturulmuştur[2]. Bundan dolayı CHS uygulamasında Cumhurbaşkanı yardımcılığı kurumuna yer verilmesi isabetli olmuştur[3]. Ancak Any. md. 106 ve 1 sayılı CBK md. 18’deki düzenlemeden de anlaşılacağı gibi, Cumhurbaşkanı yardımcısının Cumhurbaşkanına vekâleti birkaç gün ya da birkaç ay sürebilecektir. Özellikle Cumhurbaşkanı’nın hastalığı durumunda, vekâlet süresinde bir muğlaklık olduğu kadar, vekâlet süresinin uzun sürme ihtimali de bulunmaktadır. Durum böyle olmasına rağmen CHS uygulamasında diğer Cumhurbaşkanı yardımcılarında olduğu gibi Cumhurbaşkanına vekâlet edecek Cumhurbaşkanı yardımcısının da tamamen Cumhurbaşkanın tarafından ve onun serbest iradesiyle seçilmesi, Cumhurbaşkanı yardımcısının demokratik ya da seçimsel meşruiyetinde telafisi olanaksız bir eksikliğe neden olmaktadır.
Nitekim Venedik Komisyonu’na göre, Cumhurbaşkanı yardımcılarının görev ve yetkileri arasında devleti yönetmek varsa, bu durumda Cumhurbaşkanı yardımcıları Cumhurbaşkanı’nın atamasıyla değil ve fakat seçimle belirlenmelidir. Ayrıca Cumhurbaşkanı Yardımcıları, yeni Cumhurbaşkanlığı seçimleri tamamlanana kadar Cumhurbaşkanı’nın görev ve yetkilerine geçici olarak da olsa sahip olacağından (Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday oldukları taktirde) bu seçimleri kazanma konusunda avantajlı ve ayrıcalıklı bir konumda da olabileceklerdir. Dolayısıyla Cumhurbaşkanı’nın, Cumhurbaşkanı Yardımcısı atama imkânı görevdeki Cumhurbaş-kanına kendisinin yerine geçecek kişiyi seçme konusunda çok fazla söz hakkı verdiğinden bu durum demokratik standartlara uygun değildir[4].
Diğer taraftan BHS’nin ABD uygulamasının anlatım konusu yapıldığı kitabın birinci bölümünde de ifade edildiği gibi ABD’de Başkan Yardımcısının sayısı Anayasa ile belli edilmiş ve anılan devlet Anayasa düzeninde bir adet Başkan Yardımcısı seçileceği düzenlenmiştir. Ülkemizde de Cumhurbaşkanı tarafından atanabilecek yardımcı sayısına Anayasada yer verilmesi, “Cumhurbaşkanı’nın dilediği sayıda yardımcı atayabileceği” yönündeki eleştirileri ortadan kaldırabilir. Bakanlık sayısı zamana, ihtiyaç ve şartlara göre değişebileceğinden, bu sayının kesin olarak Anayasa’da düzenlenmesi uygun olmayabilir. Ancak aynı durum Cumhurbaşkanı yardımcıları için söz konusu olmadığından, yardımcı sayısı en fazla iki ya da üç ile sınırlandırılabilir.
Gerek 24/06/2018 tarihli Cumhurbaşkanı seçiminden sonra kurulan Kabine’de[5], gerekse de 28/05/2023 tarihli Cumhurbaşkanı seçiminden sonra kurulan Kabine’de Cumhurbaşkanı yardımcısı sayısı, bir ile sınırlı tutulmuştur[6].
Ne var ki, iki ya da daha fazla Cumhurbaşkanı yardımcısının atanabilmesi esasının kabul edilmesinin kabineye dinamizm kazandırmak yerine CHS’nin işleyişinde hantallığa neden olacağı değerlen-dirilmektedir. Bundan dolayı Cumhurbaşkanı yardımcısı sayısının tıpkı ABD’de olduğu gibi bir ile sınırlandırılması daha isabetli olabilir. Ancak her hal ve şartta Cumhurbaşkanına vekâlet etme görevini yerine getiren Cumhurbaşkanı yardımcısının demokratik ya da seçimsel meşruiyet eksikliğinin giderilmesi bir zorunluluk gibi durmaktadır.
Demokratik ya da seçimsel meşruiyet eksikliği kaygılarının giderilebilmesi için bütün Cumhurbaşkanı yardımcılarının değil ve fakat en azından Cumhurbaşkanına vekâlet edecek ya da Cumhurbaşkanı’nın görev ve yetkilerini üstlenecek Cumhurbaşkanı yardımcısının tıpkı ABD’de olduğu gibi seçimle belirlenmesinin isabetli olacağı değerlendirilmektedir. Cumhurbaşkanı adayları, seçimden önce adaylık sürecinde yardımcısı olarak kimi atayacağını açıklamak ve seçimlerde kullanılacak oy pusulalarında Cumhurbaşkanı adaylarının ad ve soyadlarının yanı sıra birer tane de Cumhurbaşkanı yardımcılarının ad ve soyadlarına da yer verilmek suretiyle anılan sorun giderilebilir. Bu yöntemde aynı seçimle hem Cumhurbaşkanı hem de Cumhurbaşkanına vekalet etme görevini ifa edecek Cumhurbaşkanı yardımcısının seçimi birlikte gerçekleşmiş olmaktadır.
Konuyla ilgili diğer bir alternatif ise, tıpkı ABD’de olduğu gibi Cumhurbaşkanı yardımcısının seçimle belirlenmesidir[7]. Cumhurbaşkanı seçimiyle aynı gün yapılacak seçimlerle, aynı zamanda Cumhurbaşkanı yardımcısı seçimi de gerçekleştirilebilir. Böylelikle Cumhurbaşkanı yardımcısı sayısının bir ile sınırlandırılması ihtimalinde, anılan yardımcı genel oyla doğrudan seçmen tarafından belirlenmiş olacak ve Cumhurbaşkanı yardımcısının “demokratik ya da seçimsel meşruiyet eksikliği” giderilmiş olacaktır.
Cumhurbaşkanı yardımcısı sayısının, iki ya da daha fazla olarak belirlenmesi ihtimalinde ise sadece Cumhurbaşkanı’na vekâlet edecek Cumhurbaşkanı yardımcısı genel oyla doğrudan seçmen tarafından belirlenmiş olacaktır. Cumhurbaşkanı’na vekâlet etmeyecek Cumhurbaşkanı yardımcılarının atanmasında ise Cumhurbaşkanı tek söz sahibi olarak kalmaya devam edebilir. Bu ihtimalde de Cumhurbaşkanı’na vekâlet edecek Cumhurbaşkanı yardımcısının “demokratik ya da seçimsel meşruiyet eksikliği” ortadan kalkmış olacaktır.